محوطه سازی، هنر طراحی و چیدمان المان های مختلف در یک محوطه، باغ و یا فضای شهری، برای ایجاد زیبایی بصری است. برخی بر این باورند که محوطه سازی، در کشورهای اروپایی شکل گرفته است؛ اما با جستجویی کوتاه در تاریخ ایران، به موارد بسیاری از طراحی باغ های ایرانی در اقلیم های مختلف برخورد می کنیم که تبحر معماران را در طراحی به رخ جهانیان می کشد.

محوطه سازی چیست؟

محوطه سازی شامل برنامه ریزی، طراحی و مدیریت فضای باز، برای ایجاد محیط های زیبای شهری و روستایی است. ذکر این نکته هم خالی از لطف نیست که محوطه سازی بیش از اینکه یک علم باشد، هنر است و ترکیبی است از طبیعت و فرهنگ.

کاربرد های محوطه سازی:

برای اجرای پروژه های مختلف از جمله طراحی پارک و فضای سبز، باغ ها، مکان های ورزشی،‌ مناطق مسکونی، دانشگاه‌ها، مجتمع های تجاری و بیمارستانی و … محوطه سازی یک امر ضروری است.

علاوه بر کاربرد های فوق، محوطه سازی با زیبا تر کردن فضای بین ساختمان ها، ایجاد ارتباط بین فضا ها، ایجاد یک مسیر برای عبور افراد، حیوانات و آب، ایجاد فضایی برای باغبانی و نگهداری از گل و گیاه، به حفظ محیط زیست نیز کمک نموده و تاثیر مثبتی بر ارزش اموال و رفاه شخصی دارد.

مزایای محوطه سازی:

وقتی محوطه سازی باغ و ویلا یا هر مکان دیگری به خوبی طراحی و اجرا شده باشد، علاوه بر لذت بردن از محیط، متراژ واقعی فضای قابل استفاده نیز افزایش می یابد. با برنامه ریزی و طراحی جامع و اجرای حرفه ای؛ فرآیند ایجاد امکانات برای گذراندن اوقات فراغت در محیط باز می تواند یک سرمایه گذاری عالی باشد. مطالعات نشان می دهند، فضاهای بیرونی که متفکرانه توسعه یافته اند، می توانند ارزش ملک را تا چهل درصد افزایش دهند.

مفاهیم اصلی در محوطه سازی:

بعضی از مفاهیم مهم در طراحی محوطه عبارتند از:

  • هارمونی یا وحدت
  • تعادل
  • تناسب
  • انتقال
  • سادگی
  • تنوع
  • تاکید
وحدت و تعادل در محوطه سازی

وحدت در استفاده از المان‌ها در یک محیط، باعث ایجاد یک تم یا زمینه یکنواخت می شود. برای ایجاد وحدت در یک طراحی باید یک طرح به صورت مداوم در محیط تکرار شود.

وحدت، مربوط به تصویر کلی یک چشم انداز است. زمانی که بیننده احساس کند همه عناصر جداگانه یک منظره در کنار هم، یک موضوع منسجم را تشکیل می دهند، وحدت حاصل شده است، در حالیکه تعادل اصطلاحی برای مقایسه دو بخش از یک منظره است.

زمانی که برای ایجاد وحدت در محیط تلاش می کنید، فراموش نکنید که تناسب اجزا را حفظ کنید. تناسب، حس یا الزامی است که بنا بر آن باید اندازه هر جزء و یا گروه های اجزای یک منظره، به شکلی هماهنگ در چشم انداز کلی قرار بگیرند. یکی از راه های دست یابی به تناسب، استفاده مناسب از انتقال است. منظره ای که در آن انتقال ها به صورت ناگهانی رخ دهند، قطعا از تناسب خوبی هم برخوردار نیست.

انتقال در محوطه سازی باغ-ویلا

انتقال، فرآیندی است که به نحوه استفاده از رنگ، مقیاس، خط، فرم، و جنس المان ها اطلاق می شود. تغییرات تدریجی، توالی روان و جذابی را ارئه می دهند.

از انتقال های ناگهانی فقط برای طراحی اثری خاص استفاده کنید چرا که برای محوطه سازی باغ های عمومی و شخصی، این نوع از طراحی کاربردی نیست.

تغییرات ناگهانی از یک گیاه بلند به یک گیاه کوتاه، یا یک گیاه با بافت نرم به یک گیاه با بافت خشن، نمونه نادرستی از انتقال هستند. اما اگر هنگام رفتن از قسمتی از حیاط به قسمت دیگر، رنگ گل های شما تکرار شود، حس یک فضای منسجم در شما ایجاد  شده و آرامش موجود در محیط را احساس خواهید کرد.

گاهی اوقات یک انتقال موفق، به سادگی و با اضافه کردن یک المان مناسب به فضای وسیع ایجاد می شود و محوطه را به بخش هایی تقسیم می کند که بیننده می تواند به راحتی با آن فضا ارتباط برقرار کند.

محوطه سازی و لند اسکیپ با سنگ رودخانه ای

سادگی، تنوع، تاکید در محوطه سازی باغ و ویلا

برای ایجاد سادگی در فضا، عناصری که کاربرد و یا تاثیری در طراحی ندارند را می توان حذف کرد. برای تمیز و مرتب بودن طرح، وجود المان های مهم و مثبت را در اولویت قرار دهید. یک طراحی ساده و خوب، طرحی است که حفظ و ارتقای کارایی آن به سادگی امکان پذیر باشد.

انتخاب شکل و اندازه عناصر، به جهت ایجاد علاقه بصری، باید متنوع باشد. با این حال، هنگام ایجاد ترکیبات متنوع، حفظ سادگی را فراموش نکنید.

برای نشان دادن تاکید در بخش هایی از طرح، فرم، بافت و یا رنگ خاصی در آن نقطه ایجاد کنید. وجود نقاط تاکیدی در طرح، باعث هدایت بصری می شود اما عدم رعایت اعتدال در این زمینه، بیننده را دچار آشفتگی خواهد کرد.

بررسی عناصر مختلف در محوطه سازی باغ، ویلا و …

در طراحی منظره و فضاسازی باغ و ویلا باید طیف گسترده ای از عناصر را مورد توجه و بررسی قرار داد، از جمله :

  • فرم زمین مورد استفاده برای اجرای طرح
  • سازه های موجود در زمین
  • مسیر های گردش مانند جاده ها، پله، سطح شیبدار، نرده و سایر امکانات تردد
  • نوع پوشش گیاهی
  • تاسیسات آبی هنری (مثل آبنما و جوی آب) و تفریحی (مثل استخر)
  • مبلمان محوطه
  • روشنایی
  • زهکشی و علامت گذاری.

از آنجاییکه گیاهان، قلب طراحی و محوطه سازی هستند، داشتن اطلاعات در مورد باغ‌داری و نگهداری درختان بسیار مهم و ضروری است. در فرآیند طراحی محوطه و استفاده از گیاهان، چند عامل مهم موثر هستند:

  • فرم و نوع گیاهان
  • بافت گیاهان
  • خطوط
  • تئوری رنگ ها
  • نقطه کانونی

انواع طراحی در محوطه سازی:

طراحی محوطه به دو دسته تقسیم می شود :

  • محوطه و چشم انداز سخت
  • محوطه سازی نرم

محوطه و چشم انداز نرم:

در این مدل از طراحی محوطه، انواع گونه های گیاهان، گل ها و درختان، بوته ها و پوشش زمین مورد بررسی قرار می گیرند. گیاهان با گذر زمان رشد می کنند و تحت تاثیر آب و هوا و سایر شرایط تغییر می کنند. پس باید نسبت به نگهداری و نظم آن ها دقت شود.

محوطه و چشم انداز سخت

محوطه سازی سخت به عناصر بی جان و غیر قابل تغییر در محیط گفته می شود. البته این عناصر قابل جابجایی و سازگار با محیط هستند. همچنین می توانند بر روی چشم انداز نرم نیز تاثیر گذار باشند، مثل سنگ فرش که باعث سهولت در انتقال آب جاری و تسهیل عمل آبیاری درختان و گیاهان می شود. محوطه سخت شامل پیاده رو ها، دیوار ها، آلاچیق، نرده و … می شود.

اصول و قواعد محوطه سازی در باغ ها

مشخص کردن حدود محوطه سازی

اولین قدم برای طراحی و محوطه سازی باغ، باغچه و یا حیاط، تعیین محدوده ای است که می خواهید پلان مورد نظر خود را در آن محیط اجرا کنید، همچنین ضروری است که محوطه های مختلف مثل زمین بازی، پیاده راه، استخر و … را از یکدیگر جدا کرده و مشخص نمایید.

حفظ انسجام در عین داشتن زیبایی بصری

برای تقسیم بندی محوطه خود، از چشم انداز داخل ساختمان کمک بگیرید، به این صورت که از داخل ساختمان، به محوطه باغ یا حیاط نگاه کنید و محیطی که درون چشم انداز شما قرار میگیرد را با خطوط فرضی تعیین کنید. سپس تمام المان ها مثل استخر، آلاچیق، زمین  بازی و … که می خواهید در محوطه سازی به آن ها بپردازید را، درون این خطوط فرضی قرار دهید. با این کار، زیبایی بصری چشم انداز داخل ساختمان نیز حفظ خواهد شد و نتیجه طراحی نیز منسجم و منظم می شود.

نوع خطوط مورد استفاده

اکثر طراحان معاصر هم نظرند که یک طراحی منحنی، نسبت به یک طراحی با خط های صاف، زیبا تر به نظر می رسد. پس بهتر است با رعایت نظم در طراحی، از خطوط منحنی بیشتر استفاده کنید.

قانون مستطیل طلایی در محوطه سازی ویلا و باغ

قوانینی هستند که در بهینه سازی طراحی به ما کمک می کنند. یکی از این قوانین، قانون نسبت طلایی است که در همه چیز، از اهرام بزرگ مصر گرفته تا سایر بناهای باستانی و معماری دیده می شود و در طول تاریخ، به عنوان راهنمایی برای ایجاد حس تعادل در بنا ها مورد استفاده قرار گرفته است. در این قانون که به عنوان قانون مستطیل طلایی نیز شناخته می شود، نسبت عرض محوطه مورد نظر به طول آن، برابر است با نسبت طول به مجموع طول و عرض یعنی a/b = b/(a + b) . این نسبت معمولا به میزان 1.6 : 1 است که برای چیدن پاسیو، باغ و چمن و … می توان از آن استفاده کرد.

قانون پلاتینی در محوطه سازی

برای طراحی پله ها نیز قانون دیگری هست که بهتر است آن را قانون پلاتینی بنامیم، چرا که بسیار مهم و کاربردی است. قانون پلاتینی می گوید دو برابر ارتفاع پله به علاوه آج آن نباید بیش از 65 سانتی متر باشد. این قضیه به این معنی است که مثلا اگر ارتفاع عاج پله  12 سانتی متر است، ارتفاع پله نباید بیش از 26 سانتی متر شود. عرض پله ها برای این که دو نفر در کنار هم از پله ها بالا بروند نیز باید حداقل 150 سانتی متر باشد.

استفاده از گیاهان در طراحی محوطه باغ و ویلا

المان دیگری که در طراحی و محوطه سازی باغ مهم است، گیاهان هستند که تنوع بی نظیری دارند و یکی از المان های دشوار در طراحی محسوب می شوند.

برای کاشت گیاهان از بزرگ ترین گیاه به کوچکترین گیاه بروید. به عنوان مثال، با درختان شروع کنید، بعد بوته ها و سپس گیاهان را بکارید و پس از آن ها از پوشش چمن استفاده کنید.

این کار باعث می شود که احساس و دید بهتری نسبت به گیاهان پیدا کنید. برای کاشت یک درخت بزرگ ممکن است به جرثقیل و یا چند باغبان نیاز پیدا کنید و باید فضای کافی برای مانور و استقرار درخت در نظر بگیرید و به سلامت خاک موجود هم توجه کنید.

تنوع گیاهانی که در محوطه سازی به کار می‌برید، در ایجاد زیبایی محیط بسیار تاثیر گذار است. یکی از اساتید  طراحی محوطه در قرن بیستم می گوید : جالب ترین و راضی کننده ترین لذت بصری ناشی از تکرار و یا تجمع یک عنصر ساده است.

پس با توجه به نظر این طراح مشهور، بهتر است تنوع گیاهان مورد استفاده خود را محدود نگه دارید و از چند نوع انگشت شمار در قسمت های مختلف باغ خود استفاده کنید.

چرا برای طراحی محوطه از یک فرد متخصص کمک بگیریم؟

پاسخ به این سوال کاملا روشن است. یک طراح و محوطه ساز حرفه ای، با استفاده از آموزش طراحی، دانش پیشرفته باغبانی، مهارت‌های گرافیکی در تهیه نقشه و تجربه عملی، می تواند رویا های شما برای داشتن یک باغ با محوطه اصولی و زیبا را به واقعیت تبدیل کند.

طراح پس از مطلع شدن از ایده ها و اولویت های مشتری و تجزیه و تحلیل سایت مورد نظر، طرحی را ایجاد می کند که به دیگران امکان می دهد چشم انداز جدید را تجسم کنند و دستورالعمل های روشنی را نیز جهت اجرای پروژه به پیمانکار می دهد.

اگر خودتان بدون داشتن علم و تجربه کافی نسبت به محوطه سازی اقدام کنید، ممکن است نتیجه نهایی کار با انتظارات شما مطابقت نداشته باشد و حتی نا امید کننده باشد، همچنین مجبور شوید برای تغییر و اصلاح محوطه، دوباره کاری کنید که این اتفاق پیامد های مالی بسیار سنگینی را برای شما به دنبال خواهد داشت.

سوالات کلیدی برای انجام محوطه سازی مطابق میل شما

  • چه چیزی را در محیط باغ خود بیشتر دوست دارید؟
  • چه مدت زمانی را داخل باغ و یا باغچه خود می گذرانید و در حال انجام چه کاری هستید؟
  • چه تفریحاتی برای شما لذت بخش هستند؟
  • دوست دارید چه مناظری را از پنجره های خانه خود ببینید؟
  • در حال حاضر کدام قسمت های محوطه باغ خود را نمی پسندید؟

نکات مهم در انتخاب طراح و مجری محوطه سازی

پیشنهاد می کنیم قبل از اولین ملاقات خود با یک طراح، موارد مورد نیاز خودتان را در یک لیست یادداشت کنید و یا تصاویر مورد پسندتان را جمع آوری کرده و همراه خود داشته باشید.

حتما با یک طراح حرفه ای مشورت کنید، محدودیت های خود را مشخص کرده و میزان بودجه خود را نیز با طراحتان در میان بگذارید تا طراح بتواند در انتخاب مصالح و ایجاد یک طرح، به صورت واقع بینانه به شما کمک کند.

شما با محوطه سازی باغ، باغچه یا ویلای خود، در حال سرمایه گذاری هستید. در انتخاب خود نهایت دقت را به خرج داده و پس از اتمام پروژه نیز از سرمایه خود به درستی مراقبت کنید و از آن لذت ببرید.

چگونه خودمان طراحی محوطه را انجام دهیم؟

با توجه به مطالبی که در قبل اشاره شد، بهتر است از یک طراح و یا شرکت های اجرایی برای محوطه سازی باغ و ویلای خود استفاده کنید و به اصطلاح  کار را به کار دان بسپرید. اما اگر خودتان تمایل دارید که نقشه ای را طراحی و اجرا کنید، در ادامه نکات مهمی را به شما آموزش می دهیم تا راحت تر این مسیر را طی کنید.

مواردی که توضیح داده می شوند، اصول کلی هستند و شما می توانید پس از فراگیری، از آن ها برای طراحی و محوطه سازی باغ، طراحی استخر و حتی طراحی باغ ویلا سنتی استفاده کنید.

طراحی محوطه با کشیدن یک طرح کلی از فضایی که می خواهید در آن پروژه را اجرا کنید، آغاز می شود. با کشیدن خطوطی، مرز های محوطه را مشخص کنید.

پس از ترسیم طرح اولیه، می توانید به تدریج عناصر مورد نظرتان را وارد فضا کنید و هر المان را در محل دلخواهتان قرار دهید. در این قسمت سعی کنید ابتدا بیشتر تمرکزتان را روی المان هایی بگذارید که قابلیت جابجایی ندارند مثل استخر، آلاچیق و محل کاشت درختان اصلی. برای هر عنصر، از رنگ ها و نماد های مشخص استفاده کنید تا پس از گذشت مدتی فراموش نکنید که هر شکل یا رنگ نشان گر چه چیزی بوده است.

حتما به جهت طلوع و غروب خورشید و قرار گرفتن وسایل در معرض تابش نور و همچنین سایه های ایجاد شده توجه کنید. مثلا گیاهانی که باید در تمام طول روز، نور خورشید دریافت کنند را در سایه قرار ندهید.

استفاده از المان های جدید در محوطه سازی

عناصر جدید طراحی منظره مثل درختان، گیاهان، درختچه ها، بوته ها و گل ها را اضافه کنید. محل پله و سطوح شیبدار را مشخص کنید. جای سوله، ویلا، آلاچیق، استخر، آبنما، مبلمان، پارکینگ، باربیکیو و … را تعیین کنید و همزمان به سهولت دسترسی و چیدمان موزون فضا نیز توجه داشته باشید.

در قسمت های مورد نیاز، با توجه به نوع کاربری، از پوشش های مختلف برای پوشاندن زمین استفاده کنید. با استفاده از پوشش های مختلف می توانید هر نقطه را متمایز کرده و به شکل ویژه ای به تصویر بکشید.

استفاده از سنگ رودخانه، بتن اکسپوز، واش بتن در محوطه سازی

معمولا برای پیاده رو ها، کنار استخر، آب راه ها و زیر درختان، از سنگ های رودخانه ای استفاده می شود. همچنین کف پوش های بتن اکسپوز و واش بتن به جهت استحکام، پوشش مناسبی برای محل تردد خودرو ها هستند. از واش بتن نیز می توانید برای بالکن ها و کناره ی باغچه ها استفاده کنید تا علاوه بر زیبایی، در هنگام شستشوی محیط با مشکلی مواجه نشوید. برای محل بازی کودکان نیز استفاده از چمن مصنوعی توصیه می شود.

بهترین راه برای طراحی یک فضای مناسب و محوطه سازی بهینه، الهام گرفتن از نمونه های قبلی اجرا شده، که مطابق با سلیقه و ملک شما هستند، می باشد.

محوطه سازی با واش بتن و سنگ رودخانه ای افشار کمپانی

نکات مهم و مزایای طراحی استخر برای باغ ویلا:

هر محلی که مقداری آب در آن جمع شده باشد، محل مناسبی برای شنا کردن نخواهد بود. استخر مناسب و استاندارد دارای چند ویژگی مهم است تا هنگام شنا کردن، به سلامتی افراد آسیبی وارد نشده و ایمن باشد.

علاوه بر این وجود لوازم جانبی تزئینی، به زیبا و جذاب تر شدن استخر کمک می کند. به همین دلیل، استفاده از چراغ، مجسمه، آبنما، آبشار و موارد دیگر برای طراحی استخر در باغ ویلا بسیار رایج است.

وجود استخر در باغ، به دلیل رنگ های آبی زیبا و منحصر به فردی که دارد، انعکاس تصویر درختان و فضای اطراف و آسمان درون آب، زیبایی خیره کننده ای در باغ ویلای شما ایجاد خواهد کرد.

استخر های موجود در باغ ها، مکانی عالی برای استراحت و آرامش هر کسی خواهد بود. اگر اطراف استخرتان را با گیاهان مناسب تزئین کنید، یا یک ردیف از درختان را کنار استخر بکارید، با نشستن روی عرشه استخر، می توانید در کمال آرامش، استراحت کنید و همچنین احساس نزدیکی به طبیعت داشته باشید که همین حس، باعث می شود استرس زندگی شهری را از خودتان دور کنید.

همچنین با استفاده از سنگ های رودخانه ای در کنار استخر می توانید حس راه رفتن در کنار رودخانه و ساحل را در باغ خود، تجربه کنید.

پس به همین سادگی و با استفاده از سنگ رودخانه ای و کاشت گیاهان در اطراف استخر و حتی ساخت استخر به شکل های هندسی مختلف و مدرن، با استخر های کسل کننده خداحافظی کنید.

طراحی باغ سنتی ایرانی:

بنابر آنچه در کتاب های تاریخی عنوان شده و مطالعه بناهایی که از گذشته در ایران به جا مانده است، می توان گفت در طراحی باغ به روش سنتی ایرانی، آب اصلی ترین عنصر بوده است. در تمامی باغ های ایرانی اصیل، مثل باغ فین کاشان، باغ شازده کرمان، باغ ارم شیراز و … حوض ها، جوی های آب، فواره و استخر مشاهده می شود. مهندسی آب راه ها و فواره ها توسط مهندسان و معماران ایران چون شیخ بهایی به قدری استادانه است که کمترین تبخیر و هدر رفت آب در آن صورت نمیگیرد.

استفاده از آجر و کاشی در باغ های ایرانی

پس اگر قصد دارید طراحی باغ ویلا سنتی را در ملک خود اجرا کنید، حتما به فضا هایی برای عبور و جمع آوری آب توجه داشته باشید.

کاشی کاری یکی دیگر از نشانه های باغ سنتی ایرانی است. معمولا در جوی های آب و بالکن ها و نما، از کاشی های سنتی ایرانی استفاده می شود. رایج ترین رنگ برای کاشی کاری نیز رنگ آبی است.

استفاده از آجر برای چیدمان دیوار های حیاط و بنا نیز کمک بسیاری به ایجاد یک طرح با حال و هوای ایام قدیم  می کند.

فراموش نکنید در کنار حوض، بالکن و گوشه های حیاط، از گلدان های سفالی که با گل های شمعدانی، حسن یوسف و گل محمدی و … تزیین شده اند، به کار ببرید.

برای مبلمان نیز می توانید از تخت های سنتی مزین به فرش و گلیم ایرانی استفاده کنید تا سنتی و ایرانی بودن فضا حفظ شود. می توانید از سماور و ظروف مسی و قدیمی هم استفاده کنید که با تم محیط کاملا هم خوانی دارند.

محوطه سازی مدرن

قطب مخالف سنت، مدرنیته است. پس اگر به فضا های سنتی علاقه ندارید و به دنبال طراحی و فضا سازی مدرن برای باغ خود هستید، ادامه مقاله را از دست ندهید.

اولین و مهم ترین موضوع در محوطه سازی مدرن، استفاده از رنگ های خنثی، مثل سفید، طوسی و خاکستری است. علاوه بر رنگ، سادگی نیز یکی دیگر از ویژگی های فضا سازی مدرن است.

در این نوع از طراحی باید از المان ها و مبلمان مینیمال استفاده کنید تا هارمونی بیشتری در محیط ایجاد کنید.

  • مبلمان طرح اسکاندیناوی
  • گابیون های مملو از سنگ رودخانه ای رنگی
  • آتش دان و آتشکده
  • آبنما شیشه ای
  • آبنمای صخره ای
  • آکواریوم

در این نوع از طراحی، معمولا استخر ها به شکل های هندسی مدور یا بیضی ساخته می شوند. سعی کنید بهترین چشم انداز را برای استخر در نظر بگیرید.

یکی از عناصری که در طراحی مدرن، به ویژه در طراحی آپارتمان ها مشاهده می شود، اجرای روف گاردن است. با ایجاد یک لایه ضد آب قوی روی بام ویلا، و استفاده از گلدان هایی که برای کاشت گیاه در روف گاردن تولید شده اند، می توانید از فضای خود بیشترین و بهترین استفاده را داشته باشید.

همانطور که قبلا اشاره کردیم، گیاهان قلب محوطه سازی هستند. توصیه می شود با توجه به اقلیم منطقه خود، استفاده از گیاهان در محوطه را فراموش نکنید.